Cuốn sách không chỉ kể lại quá trình hình thành chữ viết mà còn tái hiện lại bối cảnh văn hóa, chính trị phức tạp ở Đàng Trong và Đàng Ngoài thời bấy giờ, nơi chữ Quốc ngữ được thai nghén và lớn lên.
1. “Bà Đỡ” (Vai trò Chính)
Cuốn sách nhấn mạnh vai trò của một số nhân vật tiên phong, đặc biệt là:
- Alexandre de Rhodes (Cha Đắc Lộ, Dòng Tên): Thường được coi là người hoàn thiện và hệ thống hóa chữ Quốc ngữ. Sách phân tích công lao của ông qua việc xuất bản các tác phẩm quan trọng như Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, 1651) và Phép Giảng Tám Ngày.
- Francisco de Pina: Một nhà truyền giáo Dòng Tên người Bồ Đào Nha, được coi là người đầu tiên đặt nền móng và có những nỗ lực đáng kể trong việc La-tinh hóa tiếng Việt.
- Gaspar d’Amaral và Antonio Barbosa: Hai nhà truyền giáo khác của Dòng Tên có công lớn trong việc biên soạn từ điển, cung cấp tư liệu quý giá cho Alexandre de Rhodes.
- Các Thầy giảng người Việt: Sách cũng không quên vai trò quan trọng của các trợ tá người Việt (như Thầy Gioan, Thầy Inhaxiô) đã giúp các cha Dòng Tên học tiếng, kiểm tra phát âm và hoàn thiện hệ thống chữ viết.
2. “Khai Sinh” (Quá trình Hình thành)
- Bối cảnh: Chữ Quốc ngữ ra đời không phải là một phát minh ngẫu nhiên mà là một nhu cầu thực tiễn của công cuộc truyền giáo. Các nhà truyền giáo cần một công cụ viết hiệu quả, dễ học hơn so với chữ Hán và chữ Nôm, để ghi chép giáo lý và giao tiếp với người bản địa.
- Cơ sở Ngôn ngữ: Chữ Quốc ngữ dựa trên việc La-tinh hóa tiếng Việt, chủ yếu dựa trên phương ngữ Đàng Ngoài (Kẻ Chợ/Hà Nội) và sử dụng các dấu thanh để phân biệt âm điệu, dựa trên hệ thống ký tự của tiếng Bồ Đào Nha, Ý, và Latinh.
- Hoàn thiện: Công trình của Alexandre de Rhodes vào năm 1651 tại Roma đánh dấu sự ra đời chính thức của chữ Quốc ngữ dưới dạng sách in, tạo ra khuôn mẫu chuẩn mực đầu tiên.
3. “Chữ Quốc Ngữ” (Số phận)
Sách cũng phác thảo chặng đường phát triển sau khi ra đời:
- Giai đoạn “Ngủ yên”: Sau khi Alexandre de Rhodes rời đi, chữ Quốc ngữ gần như bị lãng quên trong một thời gian dài, chỉ được sử dụng nội bộ trong giới Công giáo.
- Giai đoạn Phục hưng: Đến cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, chữ Quốc ngữ mới thực sự được đón nhận và phổ biến rộng rãi nhờ các nhà trí thức yêu nước (như Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của) và được chính quyền Pháp khuyến khích sử dụng thay cho chữ Hán/Nôm, tạo điều kiện cho phong trào Duy Tân và truyền bá kiến thức rộng rãi.
Tóm Lược
Cuốn sách “Bà Đỡ Khai Sinh Chữ Quốc Ngữ” là một tài liệu chi tiết, chứng minh rằng chữ Quốc ngữ là một thành tựu ngôn ngữ học tập thể, được hình thành từ nhu cầu truyền giáo và được hoàn thiện bởi các nhà trí thức phương Tây có sự trợ giúp đắc lực của người Việt, cuối cùng trở thành công cụ văn hóa quan trọng nhất của dân tộc Việt Nam.